Bu çalışma, İşrâkî geleneğin kurucusu Sühreverdî'nin fail sebep kavramı
üzerine düşüncelerini, Hikmetü'l-İşrâk eseri üzerinden incelemeyi
amaçlamaktadır. Ancak odak noktası, dört fiziksel sebepten biri olan
fail sebeple sınırlı olmayıp, daha ziyade varlığın bütün mertebelerini
kuşatan ve var oluşu bütünüyle açıklayan fail sebebin metafiziksel boyutudur.
Bu sebeple, Sühreverdî'nin İşrâkî ontolojisi ele alınmıştır.
Gerekli düşünsel bağlamı oluşturmak ve Sühreverdî'yi daha iyi anlamak
adına bu çalışma, önceki filozofların fail sebep üzerine düşüncelerini de
ele almaktadır. Bu öncüller arasında Yunan filozoflarının felsefeleri ve
Keldanî düşüncesi yer almaktadır. Ayrıca, Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ başta
olmak üzere İslam filozoflarının fail sebebe ilişkin yaklaşımlarına yer
verilmiştir. Bu önceki felsefi sistemlerin dahil edilmesi, Sühreverdî'nin
özgün bakış açısını şekillendirdiği arka planı aydınlatmaktadır.
Çalışmanın temeli, İşrâkî sistemi tanımlayan Nûr (Işık) metafiziğine
odaklanır. Nur basitçe görünür bir olgu değil, hakikat (hakîka, mâhiye)
olarak kavranan yegâne gerçekliktir. Kendi kendini tezahür ettiren ve
diğerlerini tezahür ettiren, dolayısıyla özünde fail güç olarak işlev gören
şey olarak tanımlanır. Sühreverdî varlığı (vücûd) yalnızca kavramsal
bir nitelik (el-İtibârü'l-aklî) olarak gören Meşşâî görüşü eleştirir. Nedensellik,
sistemin tepesinden, mutlak fail neden olan Nûru'l-Envâr'dan
(Nurlar Nuru) akar. Bu yayılma, farklılaşmanın mükemmellik (kemâl)
derecelerine göre gerçekleştiği ve dinamik olarak karşılıklı hükmetme
ve sevgi ilişkisi tarafından yönetilen bir nurlar hiyerarşisi aracılığıyla
yapılandırılmıştır. Misaller âlemi gibi temel ontolojik bileşenler de aracı
nedensel katmanlar olarak oynadıkları rol bakımından analiz edilmiştir.
Ayrıca çalışmada Şehrezûrî'nin Şerhu Hikmeti'l-İşrâk eserinden
destekleyici yorumlar da aktarılmıştır.