Bu çalışma, 19. yüzyılın son çeyreğinde Batı'da yükselen pozitivist ve
oryantalist söylemin İslâm dünyasına yönelttiği en etkili eleştirilerden
biri olan Ernest Renan'ın 1883 tarihli "İslâm ve Bilim" konferansını ve
bu konferansa karşı İslâm dünyasından geliştirilen entelektüel tepkileri
konu edinmektedir. Renan, söz konusu konferansında İslâm'ı bilimsel
ilerlemenin önünde yapısal bir engel olarak konumlandırmış; Müslüman
toplumları zihinsel durgunluk ve irrasyonalite ile özdeşleştirmiştir.
Bu iddialar kısa sürede yalnızca Avrupa'da değil, Osmanlı entelektüel
çevrelerinde de geniş yankı uyandırmıştır.
Eserde, Renan'ın düşünsel arka planı; pozitivizm, ırkçı antropoloji ve
seküler ilerlemecilik ekseninde analiz edilmekte, onun İslâm'a yönelik
eleştirilerinin yalnızca bilimsel değil aynı zamanda ideolojik ve sömürgeci
bir bağlam taşıdığı ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede Renan'ın
din karşıtı yaklaşımının, kişisel inanç krizleri, Avrupa-merkezci tarih
anlayışı ve Comteçu pozitivizmin etkisiyle şekillendiği vurgulanmaktadır.
Çalışmanın temel odak noktası ise Renan'ın tezlerine karşı geliştirilen
iki önemli reddiyedir: Cemaleddin Afgânî'nin Fransızca kaleme aldığı
"Renan'a Cevap" yazısı ile Namık Kemal'in müstakil bir eser olarak
yazdığı "Renan Müdâfaanâmesi". Afgânî'nin cevabı, metodolojik zayıflıkları
ve bazı noktalarda Renan'ı dolaylı biçimde doğrulayan ifadeleri
nedeniyle eleştirel biçimde değerlendirilmektedir. Buna karşılık Namık
Kemal'in reddiyesi, hem İslâm'ın ilimle ilişkisini tarihsel delillerle ortaya
koyması hem de Renan'ın genellemeci ve indirgemeci iddialarını
güçlü bir retorik ve ilmî zeminle çürütmesi bakımından nitelikli bir savunma
olarak konumlandırılmaktadır.
Sonuç olarak eser, Renan'ın İslâm eleştirisinin yalnızca felsefî bir tartışma
değil, aynı zamanda modern sömürgeci zihniyetin entelektüel bir
uzantısı olduğunu ortaya koymakta; Afgânî ve Namık Kemal'in tepkilerini
ise İslâm dünyasının modern meydan okumalar karşısındaki düşünsel
savunma reflekslerinin erken örnekleri olarak değerlendirmektedir.
Bu yönüyle çalışma, günümüzde dinbilim ilişkisi etrafında süren tartışmalar
için de tarihsel ve metodolojik bir perspektif sunmaktadır.